خطابات عامى است كه شامل هر زمان و هر مكان و همهء افراد مىشود ؛ حتّى خطابات مشافهه نيز جنبهء عموميّت دارد ، تعبيراتى همچون « يا أيّها الّذين آمنوا » ، « يا أيّها النّاس » و « يا بني آدم » ، در همه جا مخصوصاً در آنجا كه حكمى از احكام فرعيه در آن است همه را به دقّت ، تدبّر و بهره‌گيرى از آيات و روايات دعوت مىكند . هرگاه بپذيريم همه مخاطب هستند ، بايد قبول كنيم كه باب اجتهاد در آن آيات و روايات ( با فراهم كردن مقدّمات اجتهاد ) به روى همه گشوده است . معتقدان به انسداد باب اجتهاد ، در واقع مخاطب را گروه خاصى مىدانند ، در حالى كه هيچ دليلى براى آن وجود ندارد . ب ) لزوم مراجعه به دانشمندان و علماى امّت آياتى مانند : « « فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » * ؛ اگر نمىدانيد از آگاهان بپرسيد » . « 1 » نيز آيهء شريفهء « نفر » : « « وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ » ؛ نبايد مؤمنان همگى به سوى ميدان جهاد حركت كنند ، چرا از هر گروهى از آنان طايفه‌اى كوچ نمىكنند ( و طايفه‌اى بمانند ) تا تفقّه در دين نمايند و به هنگام بازگشت به قوم خود ، آنها را بيم دهند ( و احكامى را كه فرا گرفته‌اند به آنان بياموزند ) » . « 2 » به يقين « أَهْلَ الذِّكْرِ » * ، همهء دانشمندان امّت را شامل مىشود و اين اصطلاح ويژهء گروه خاصى نيست ، گرچه مورد نزول آيه ، دانشمندان اهل كتاب و علامات پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در كتب پيشين است ولى مىدانيم ، مورد نزول آيات ، كليت قوانين مستفاد از آن را نفى نمىكند . به همين جهت دانشمندان علم اصول و فقهاى ما به اين آيه ، هم براى حجيّت خبر واحد و هم جواز تقليد استدلال كرده‌اند . همچنين منظور از « تفقّه » در دين كه در آيهء نفر آمده ، فراگيرى همهء معارف و احكام اسلام اعمّ از اصول و فروع است و تفقّه تنها به معناى يادگرفتن مسائل ساده نيست ، بلكه شامل فراگيرى علوم اسلامى بر حسب اجتهاد نيز مىشود . بنابراين ، آيات فوق دليل روشنى است بر اينكه : همواره گروهى از مسلمانان به عنوان يك واجب كفايى ( و گاه عينى ) بايد به استنباط احكام اسلامى و اجتهاد از كتاب و سنّت بپردازند . و بعد از فراگيرى اين علم ، نتيجهء معلومات خود را به ديگران منتقل سازند . * * * 2 . سيرهء ائمّه عليهم السلام و دانشمندان تاريخ فقه پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام گوياى آن است كه در هر عصر و زمان ، از قرن اوّل ، تا زمان حاضر ، مجتهدان صاحب فتوايى بوده‌اند كه احكام اسلامى را از كتاب و سنّت و اجماع و دليل عقل استنباط كرده و در اختيار توده‌هاى مردم قرار

--> ( 1 ) . نحل ، آيهء 43 . ( 2 ) . توبه ، آيهء 122 .